Dit feest is bijzonder, omdat van maar weinig heiligen ook hun geboorte wordt gevierd. Bij Johannes gebeurt dat wel, omdat zijn leven vanaf het begin in het teken stond van zijn roeping. Zijn geboorte werd aangekondigd door de aartsengel Gabriël, en hij zou veel mensen tot bekering brengen en hen voorbereiden op de komst van de Messias.
Wie was Johannes de Doper?
Johannes de Doper was een profeet die leefde in de tijd van Jezus. Hij leidde een eenvoudig en streng leven in de woestijn van Juda en trad op als prediker die mensen opriep tot bekering.
Hij vertelde mensen dat zij hun verkeerde daden moesten achterlaten en zich moesten richten op God. Als teken daarvan doopte hij hen in het water van de rivier de Jordaan, waarmee hun zonden symbolisch werden weggewassen.
Johannes was de zoon van Zacharias en Elisabet, en hij was familie van Jezus. Zijn moeder was een nicht van Maria. Hij leefde sober en sprak mensen direct aan op hun gedrag. Het belangrijkste in zijn leven was dat hij Jezus aanwees als de langverwachte Messias. Daarom wordt hij de voorloper van Christus genoemd.
Ook Jezus liet zich door Johannes dopen, wat een belangrijk moment was waarin duidelijk werd dat Jezus de Zoon van God is. Johannes wordt in het christendom gezien als de laatste profeet die de komst van de Messias aankondigde en zo een brug vormt tussen het Oude en het Nieuwe Testament.
Zijn levenseinde
De boodschap van Johannes werd niet door iedereen gewaardeerd. Hij sprak zich openlijk uit tegen koning Herodes Antipas, omdat die volgens hem verkeerd leefde. Daarom werd Johannes door Herodes gevangengenomen en uiteindelijk naar een wens van de dochter van Herodes ter dood gebracht door onthoofding. Zijn dood wordt ieder jaar herdacht op 29 augustus.
In de liturgie
In de liturgie van de Kerk heeft het hoogfeest van Johannes de Doper een bijzondere plaats. Tijdens de mis die dag wordt speciaal gebeden en gelezen over zijn geboorte en zijn zending als voorloper van Christus. In de gebeden wordt benadrukt dat Johannes al vóór zijn geboorte door God was uitgekozen en zelfs in de schoot van zijn moeder vreugde toonde op het moment dat zijn moeder Elisabeth haar eveneens zwangere nicht Maria begroette. Ook wordt hij in de liturgie geprezen als de enige profeet die daadwerkelijk het Lam van God heeft aangewezen en Jezus zelf heeft gedoopt. De lezingen en gebeden richten zo de aandacht niet alleen op Johannes zelf, maar vooral op zijn taak om naar Christus te verwijzen en mensen voor te bereiden op het Licht dat met Jezus in de wereld komt.
Meer lezen in de Bijbel
De aankondiging van de geboorte van Johannes de Doper wordt beschreven in het evangelie van Lucas (Lucas 1:13-18), en in dit bijbelboek wordt ook beschreven hoe hij opgroeit in de woestijn (Lucas 1:80).
Zijn rol als getuige van Jezus wordt benadrukt in het evangelie van Johannes (Johannes 1:6-8 en 1:26-34), waar hij Jezus aanwijst als het “Lam van God”.
Verder wordt Johannes door Jezus zelf geprezen en verbonden met de profeet Elia in het Matteüs-evangelie (Matteüs 11:10-15), terwijl ook zijn twijfels en de antwoorden daarop van Jezus worden beschreven (Matteüs 11:4-5).
Ten slotte wordt over zijn dood door onthoofding verteld in Matteüs 14:8-13.
Tradities en gebruiken rondom Sint-Jan
24 juni valt dicht bij de langste dag van het jaar (de zonnewende op 21 juni). Daardoor werd deze dag in veel culturen al lang vóór het christendom gevierd met vuren en feesten. Toen het christendom zich verspreidde, werd deze datum gekoppeld aan Johannes de Doper. Daarom zie je in sommige landen nog steeds tradities zoals Sint-Jansvuren, grote vreugdevuren die op de avond van 23 juni worden aangestoken.
Een bijzonder detail is dat 24 juni precies een half jaar vóór Kerstmis ligt. In de christelijke traditie wordt dat niet toevallig zo gezien: Johannes zou zes maanden ouder zijn dan Jezus, wat ook terug te vinden is in het evangelie van Lucas.
In sommige Europese landen, zoals Spanje, Frankrijk en Scandinavië, wordt Sint-Jan nog altijd uitbundig gevierd met festivals, muziek en vuurwerk. Het feest heeft daar dus niet alleen een religieuze betekenis, maar ook een culturele en feestelijke kant.
Daarnaast staat 24 juni symbool voor licht en groei. Dat past bij de betekenis van Johannes de Doper, die gezien wordt als iemand die mensen voorbereidt op het ‘licht’, namelijk de komst van Jezus.
Dit hoogfeest is daarmee niet alleen een religieuze herdenking, maar ook een dag met rijke tradities en symboliek.
Betekenis Sint-Jan voor de landbouw
Ook in de landbouw speelde Sint-Jan van oudsher een belangrijke rol. Na Sint-Jan, dus na 24 juni, wordt traditioneel vaak gezegd dat je geen rabarber meer moet eten of oogsten. Dit komt doordat de plant later in het seizoen meer oxaalzuur kan bevatten, waardoor de smaak minder wordt en het minder gezond kan zijn.
Ook bestaat de spreuk dat je vóór Sint-Jan asperges oogst en daarna niet meer. Daarom wordt 24 juni vaak gezien als het officiële einde van het aspergeseizoen. De plant krijgt daarna rust om het volgende jaar weer goed te kunnen groeien.
Verder is er de wijsheid dat je rond Sint-Jan moet letten op het weer, omdat dit iets zou zeggen over de rest van de zomer. Een bekende volksuitdrukking is dat regen rond Sint-Jan vaak een natte periode aankondigt.
Daarnaast werd Sint-Jan vroeger gezien als een belangrijk moment in het landbouwjaar. Boeren gebruikten deze dag als een soort keerpunt, omdat de dagen daarna weer langzaam korter worden. Dat betekende dat gewassen hun groeipiek bereikten en dat men vooruit moest kijken naar de oogsttijd.
Tot slot werden er kruiden geplukt rond Sint-Jan, omdat men dacht dat ze rond deze tijd extra krachtig of geneeskrachtig waren. Dit sluit weer aan bij de oude midzomertradities.
Bronnen:
- KRO-NCRV, Johannes de Doper.
- Nationale Raad voor Liturgie, Hoogfeest van de geboorte van Johannes de Doper.
- Rooms-Katholieke Kerk Nederland, Algemene informatie over liturgie en heiligen.
- Diverse tuinbouw- en landbouwtradities over Sint-Jan (onder meer over asperges en rabarber), algemeen bekend in Nederlandse en Europese agrarische gebruiken en seizoenskalenders.
Afbeelding glas-in-lood raam (Pixabay.com, Falco): Johannes de Doper doopt Jezus in de Jordaan.
