De oorsprong van het hoogfeest van Sacramentsdag ligt in de middeleeuwen. In visioenen aan de heilige Juliana van Cornillon (1192/93-1258) zou de Heer de Kerk gevraagd hebben een speciaal feest in te stellen ter ere van de eucharistie. Juliana was augustines in Luik, waar al langer veel aandacht was voor de eucharistie. Bekend is dat er groepen vrouwen waren die zich wijdden aan de aanbidding, het vurig ontvangen van de communie en werken van naastenliefde. In dat klimaat kon ook de theologie over de eucharistie gedijen en zich verdiepen.
Twintig jaar lang overdacht en bad Juliana over de wens van de Heer en besprak die met twee andere vrome vrouwen. Na de instemming van eminente theologen verkregen te hebben, legde zij de wens voor aan Robert de Thourotte, van 1240 tot zijn dood in 1246 bisschop van Luik.
Liturgisch feest
Het ging om de instelling van een liturgisch feest waarop de gelovigen de eucharistie konden aanbidden, opdat hun geloof zou groeien en zij vooruitgang zouden maken in de beoefening van de deugden. Maar het moest ook een feest zijn om voor eerherstel met het oog op beledigingen tegenover het Allerheiligste Sacrament. Zo werd het feest voor het eerst in het bisdom Luik en later in omringende bisdommen ingevoerd.
Juliana van Cornillon kreeg te maken met flinke tegenwerking en werd zelfs verbannen uit haar klooster. De paus in die dagen, Urbanus IV, had Juliana echter persoonlijk leren kennen toen hij als aartsdiaken in Luik werkte. Hij was het die Sacramentsdag in 1264 als verplicht hoogfeest in voerde voor de hele Kerk, wat later nog eens door het Concilie van Vienne (1311-1312) werd bevestigd.
Transiturus de hoc mundo
In de instellingsbul, ‘Transiturus de hoc mundo’ (Alvorens de wereld te verlaten), schrijft paus Urbanus: “Alhoewel de eucharistie elke dag plechtig gevierd wordt, achten wij het juist (…) dat het ten minste eens per jaar met nog grotere plechtigheid gevierd wordt. (…) In deze sacramentele gedachtenis van Christus is Jezus Christus, zij het onder een andere gedaante, in zijn eigen substantie bij ons aanwezig. Toen Hij zou opstijgen ten hemel, zei Hij namelijk: ‘Ik ben met u alle dagen tot de voleinding der wereld’ (Matteüs 28, 20).”
Hij vroeg één van de grootste theologen uit de kerkgeschiedenis, de heilige Thomas van Aquino (1225-1274) voor dit grote feest liturgische teksten te schrijven die nu nog altijd gezongen worden, waaronder het Pange Lingua en Tantum Ergo.
In de meeste katholieke landen is de tweede donderdag na Pinksteren een officiële vrije dag, maar in Nederland is dat niet het geval. In de Nederlandse kerkprovincie wordt daarom Sacramentsdag op de tweede zondag na Pinksteren gevierd.
Sacramentsprocessies
In veel parochies wordt op Sacramentsdag een sacramentsprocessie gehouden: de Heilige Hostie wordt geplaatst in een monstrans en deze wordt door de priester rondgedragen. Vroeger waren deze processies vaak groter dan nu, maar in sommige plaatsen in met name Limburg, Noord-Brabant en de Achterhoek vinden nog steeds grotere processie plaats.
Dit artikel werd (met een andere insteek) eerder gepubliceerd op rkkerk.nl en katholiekleven.nl, in de coronatijd, toen in juni 2020 op Sacramentsdag voor het eerst weer de Heilige Communie mocht worden uitgedeeld in de kerken. De foto van de priester met Heilig Sacrament is van Ramon Mangold uit een serie over de Wereldjongerendagen in 2023.
